باز هم از این همه لطف شما تشکر میکنم

پنهان زیستی حضرت مهدی(ع) نه تنها چگونگی زندگی آن حضرت را در هاله ای از اسرار فرو برده که بسیاری از موضوعات مربوط به حیات آن حضرت را نیز جزو امور پنهان نظام هستی قرار داده است.
یکی از مهم ترین این امور پنهان، محل زندگی آن حضرت در طول غیبت ایشان است. از این رو بسیاری علاقه مندند بدانند که خورشید پنهان در کدامین بخش از این کره خاکی به گذران عمر می پردازد و به بیان دیگر کدامین قسمت از زمین این منزلت را دارد؟

میلیونها انسان عاشق و شیفته صدها سال است که در هر پگاه آدینه زبان به ندبه می گشایند و این گونه می سرایند:

لیت شعری أین استقرّت بک النّوی بل أیّ أرض تقلّک اوثری: أبرضوی أو غیرها أم ذی طوی؟ عزیز علیّ أن أری الخلق ولاتری.
ای کاش می دانستم در چه جایی منزل گرفته ای و چه سرزمین و مکانی تو را دربر گرفته است! آیا در کوه رضوایی و یا جای دیگری و یا در ذی طوی هستی؟ دشوار است بر من که مردمان را ببینم و تو دیده نشوی.

حال برای روشن شدن این موضوع، پای به گلستان کلام معصومین(ع) می گشاییم و با سیری در کلام نورانی ایشان از آن انفاس قدسی برای حل این معما استمداد می طلبیم.
با یک نگاه کلی در این بوستان پر طراوت به چهار دسته روایت در این موضوع برمی خوریم که هر یک، محل زندگی آن حضرت را در دوره ای از حیات پر برکت ایشان به تصویر کشیده است. اگر چه در مورد برخی دوره ها صراحت و روشنی بیشتری وجود دارد و برخی از دوره ها بنا بر عللی به اجمال و ابهام پاسخ داده شده است.

۱٫ دوران زندگی با پدر بزرگوار خود امام حسن عسکری(ع) (۲۶۰-۲۵۵ق)
شکی نیست که آن امام همام در شهر سامرا و در خانه پدرش امام حسن عسکری(ع) دیده به جهان گشود و تا پایان عمر شریف پدر خود در کنار آن حضرت می زیست. این دوران بنا بر قول مشهور از نیمه شعبان سال ۲۵۵ق آغاز و در هشتم ربیع الاول سال ۲۶۰ق پایان یافت.
علاوه بر نقل موثق تاریخی، افراد فراوانی از این حادثه بزرگ پرده برداشته اند:
شیخ صدوق(ره) در کتاب شریف کمال الدین و تمام النعمه – که یکی از مهم ترین کتابهای نگاشته شده در موضوع مهدویت است – داستان ولادت حضرت مهدی(ع) را این گونه نقل کرده است:
حکیمه، دختر امام جواد(ع) گوید: امام حسن عسکری(ع) مرا نزد خود فراخواند و فرمود: ای عمه! امشب افطار نزد ما باش که شب نیمه شعبان است و خدای متعال امشب حجت خود را که حجت او بر روی زمین است ظاهر سازد. گفتم: مادر او کیست؟ فرمود: نرجس. گفتم: فدای شما شوم اثری در او نیست. فرمود: همین است که به تو می گویم. آمدم و چون سلام کردم و نشستم نرجس آمد کفش مرا بردارد و گفت: ای بانوی من و بانوی خاندانم، حالتان چطور است؟ گفتم: تو بانوی من و بانوی خاندان من هستی. از کلام من ناخرسند شد و گفت: ای عمه جان! این چه فرمایشی است؟ بدو گفتم: ای دخترجان! خدای متعال امشب به تو فرزندی عطا فرمایدکه در دنیا و آخرت آقاست…
آن گاه به صورت مفصل داستان را ذکر کرده است. این روایت از مهم ترین روایات درباره ولادت حضرت مهدی(ع) است و دلالت بر ولادت حضرت مهدی(ع) در خانه امام عسکری(ع) در سامرا دارد.

ضوء ابن علی از مردی از اهل فارس که نامش را برده نقل می کند که:
به سامرا آمدم و در خانه امام حسن عسکری(ع) ملازم شدم. حضرت مرا طلبید، من وارد شدم و سلام کردم. فرمود: برای چه آمده ای؟ عرض کردم: برای اشتیاقی که به خدمت شما داشتم. فرمود: پس دربان ما باش. من همراه خادمان، در خانه حضرت بودم، گاهی می رفتم هر چه احتیاج داشتند از بازار می خریدم و زمانی که در خانه، مردها بودند، بدون اجازه وارد می شدم.
روزی [بدون اجازه] بر حضرت وارد شدم و او در اتاق مردها بود. ناگاه در اتاق حرکت و صدایی شنیدم، پس فریاد زد: بایست. حرکت مکن! من جرأت درآمدن و بیرون رفتن نداشتم، پس کنیزکی که چیز سر پوشیده ای همراه داشت از نزد من گذشت. آنگاه مرا صدا زد که درآی، من وارد شدم و کنیز را هم صدا زد. کنیز نزد حضرت بازگشت. حضرت به او فرمود: از آنچه همراه داری روپوش بردار. کنیز از روی کودکی سفید و نیکوروی پرده برداشت و خود حضرت روی شکم کودک را باز کرد، دیدم موی سبز که به سیاهی آمیخته بود از زیر گلو تا نافش روئیده است. پس فرمود: این است صاحب شما و به کنیز امر فرمود که او را ببرد.
پس من آن کودک را ندیدم، تا امام حسن عسکری(ع) وفات کرد.
نه تنها بستگان نزدیک و خدمتگزاران بیت امامت، آن حضرت را در شهر سامرا و در خانه امام عسکری(ع) دیده اند که بسیاری از یاران و خواص اصحاب امامت به شرف دیدار آن جمال چون آفتاب نائل آمده اند و همگی حکایت از مدعای زندگی امام مهدی(ع) در کنار پدر در شهر سامرا دارد.

یعقوب بن منقوش گوید:
بر امام حسن عسکری(ع) وارد شدم و او بر سکویی در سرا نشسته بود و سمت راست او اتاقی بود که پرده های آن آویخته بود. گفتم: ای آقای من صاحب الامر کیست؟ فرمود: پرده را بردار. پرده را بالا زدم، پسر بچه ای به قامت پنج وجب بیرون آمد با پیشانی درخشان و رویی سپید و چشمانی دُرّافشان و دو کف ستبر و دو زانوی برگشته. خالی برگونه راستش و گیسوانی بر سرش بود. آمد و بر زانوی پدرش ابو محمد نشست. آن گاه به من فرمود: این صاحب شماست. سپس برخاست و امام بدو گفت: پسرم! تا وقت معلوم داخل شو و او داخل اتاق شد و من بدو نگریستم. پس به من فرمود: ای یعقوب! به داخل بیت برو و ببین آنجا کیست. من داخل شدم اما کسی را ندیدم.

همچنین احمد بن اسحاق گوید:
بر امام حسن عسکری(ع) وارد شدم و می خواستم از جانشین پس از وی پرسش کنم. او آغاز سخن کرد و فرمود: ای احمد بن اسحاق خدای متعال از زمان آدم(ع) زمین را خالی از حجت نگذاشته است و تا روز قیامت نیز خالی از حجت نخواهد گذاشت. به واسطه اوست که بلا را از اهل زمین دفع می کند و به خاطر اوست که باران می فرستد و برکتهای زمین را بیرون می آورد.
گفتم: ای فرزند رسول خدا، امام و جانشین پس از شما کیست؟ حضرت شتابان برخاست و داخل خانه شد و سپس برگشت در حالی که بر شانه اش کودکی سه ساله بود که صورتش مانند ماه شب چهارده می درخشید. فرمود: ای احمد بن اسحاق! اگر نزد خدای متعال و حجت های او گرامی نبودی این فرزند را به تو نمی نمودم. او هم نام و هم کنیه رسول خدا(ص) است. کسی است که زمین را پر از عدل و داد می کند؛ همچنان که پر از ظلم و جور شده باشد.
ای احمد بن اسحاق! مثل او در این امت، مثل خضر و ذوالقرنین است. او غیبتی طولانی خواهد داشت که هیچ کس در آن نجات نمی یابد، مگر کسی که خدای متعال او را در اعتقاد به امامت ثابت بدارد و در دعا به تعجیل فرج موفق سازد.
احمد بن اسحاق گوید: گفتم: ای مولای من! آیا نشانه ای هست که قلبم بدان اطمینان یابد؟ آن کودک به زبان عربی فصیح به سخن درآمد و فرمود: أنا بقیّةاللَّه فی أرضه والمنتقم من أعدائه. ای احمد بن اسحاق! پس از مشاهده، جست وجوی نشان مکن. احمد بن اسحاق گوید: من شاد و خرم بیرون آمدم.۵
بنا بر روایات فوق و دهها روایت دیگر تردیدی نخواهد ماند بر این که حضرت مهدی(ع) در طول حیات امام عسکری(ع) همراه ایشان و در شهر سامرا مسکن و مأوای داشته اند و اگر چه در این دوران نیز مخفیانه زندگی می کرده اند ولی عده فراوانی از نزدیکان و شیعیان ایشان را دیده اند.

۲٫ دوران غیبت صغرا (۲۶۰ تا ۳۲۹ق.)

غیبت صغرا عبارت است از دوران پنهان زیستی کوتاه مدت حضرت مهدی(ع) که طبق نظر مشهور با شهادت امام حسن عسکری(ع) (سال ۲۶۰ق.) آغاز شده و با رحلت چهارمین نایب خاص آن بزرگوار (سال ۳۲۹ق.) به پایان رسیده است که مجموعاً ۶۹ سال می شود.
اگر چه به روشنی محل زندگی آن حضرت در این دوران مشخص نیست ولی از روایات و قرائن به دست می آید که این مدت را حضرت عمدتاً در دو منطقه سپری کرده اند: یکی منطقه عراق و دیگر مدینه منوره که البته روایات متعددی بر این مطلب دلالت دارد.
از امام صادق(ع) در این زمینه نقل شده است که فرمود:

للقائم غیبتان إحداهما قصیرة والأخری طویلة. الغیبة الأولی لایعلم بمکانه فیها إلّا خاصّة شیعته والأخری لایعلم بمکانه فیها إلّا خاصّة موالیه.
برای [حضرت] قائم(ع) دو غیبت است. یکی کوتاه و دیگری طولانی. در غیبت اول جز شیعیان مخصوص از جای آن حضرت خبر ندارند و در غیبت دیگر جز دوستان مخصوصش از جای او خبر ندارند.

در دوران غیبت صغرا، از سفیران چهارگانه (نواب خاص) کسی نزدیک تر به آن حضرت ذکر نشده است و ایشان هم تماماً در عراق و همواره با حضرت در ارتباط بوده اند و توقیعات فراوانی از طرف حضرت به دست آنها شرف صدور یافته است. بنابراین می توان گفت بخشی از عمر آن حضرت در این دوران در عراق سپری شده است.
دسته ای دیگر از روایات به صورت مطلق (بدون در نظر گرفتن صغرا و کبرا بودن غیبت) زندگی حضرت را در دوران غیبت در مدینه منوره ذکر کرده اند که با توجه به روایات دسته نخست می توان گفت بخشی از عمر آن حضرت نیز در مدینه سپری شده است.
امام باقر(ع) در این باره فرمود:

لابدّ لصاحب هذا الأمر من عزلة… و نعم المنزل طیّبة.
به ناگزیر برای صاحب این امر عزلت و گوشه گیری خواهد بود… و طیبه (مدینه) چه منزلگاه خوبی است.

همین روایت در کتاب شریف اصول کافی با اندک تفاوتی از امام صادق(ع) این گونه روایت شده است:

لابدّ لصاحب هذا الأمر من غیبة ولابدّ له فی غیبتة من عزلة و نعم المنزل الطیّبة.
به ناچار صاحب الامر غیبت کند و به ناچار در زمان غیبتش گوشه گیری کند، چه خوب منزلی است طیبه (مدینه).

هم چنین ابوهاشم جعفری می گوید:
به امام عسکری(ع) عرض کردم: بزرگواری شما مانع می شود تا از شما پرسش نمایم، پس اجازه بفرمایید سؤالی بپرسم. حضرت فرمود: بپرس. عرض کردم: ای آقای من! آیا فرزندی دارید؟ فرمود: بله. گفتم: اگر اتفاقی رخ داد کجا او را پیدا کنیم؟ پس فرمود: در مدینه.
<span style="font-size: large; fon

پنهان زیستی حضرت مهدی(ع) نه تنها چگونگی زندگی آن حضرت را در هاله ای از اسرار فرو برده که بسیاری از موضوعات مربوط به حیات آن حضرت را نیز جزو امور پنهان نظام هستی قرار داده است.
یکی از مهم ترین این امور پنهان، محل زندگی آن حضرت در طول غیبت ایشان است. از این رو بسیاری علاقه مندند بدانند که خورشید پنهان در کدامین بخش از این کره خاکی به گذران عمر می پردازد و به بیان دیگر کدامین قسمت از زمین این منزلت را دارد؟

 

میلیونها انسان عاشق و شیفته صدها سال است که در هر پگاه آدینه زبان به ندبه می گشایند و این گونه می سرایند:

لیت شعری أین استقرّت بک النّوی بل أیّ أرض تقلّک اوثری: أبرضوی أو غیرها أم ذی طوی؟ عزیز علیّ أن أری الخلق ولاتری.
ای کاش می دانستم در چه جایی منزل گرفته ای و چه سرزمین و مکانی تو را دربر گرفته است! آیا در کوه رضوایی و یا جای دیگری و یا در ذی طوی هستی؟ دشوار است بر من که مردمان را ببینم و تو دیده نشوی.

حال برای روشن شدن این موضوع، پای به گلستان کلام معصومین(ع) می گشاییم و با سیری در کلام نورانی ایشان از آن انفاس قدسی برای حل این معما استمداد می طلبیم.
با یک نگاه کلی در این بوستان پر طراوت به چهار دسته روایت در این موضوع برمی خوریم که هر یک، محل زندگی آن حضرت را در دوره ای از حیات پر برکت ایشان به تصویر کشیده است. اگر چه در مورد برخی دوره ها صراحت و روشنی بیشتری وجود دارد و برخی از دوره ها بنا بر عللی به اجمال و ابهام پاسخ داده شده است.

۱٫ دوران زندگی با پدر بزرگوار خود امام حسن عسکری(ع) (۲۶۰-۲۵۵ق)
شکی نیست که آن امام همام در شهر سامرا و در خانه پدرش امام حسن عسکری(ع) دیده به جهان گشود و تا پایان عمر شریف پدر خود در کنار آن حضرت می زیست. این دوران بنا بر قول مشهور از نیمه شعبان سال ۲۵۵ق آغاز و در هشتم ربیع الاول سال ۲۶۰ق پایان یافت.
علاوه بر نقل موثق تاریخی، افراد فراوانی از این حادثه بزرگ پرده برداشته اند:
شیخ صدوق(ره) در کتاب شریف کمال الدین و تمام النعمه – که یکی از مهم ترین کتابهای نگاشته شده در موضوع مهدویت است – داستان ولادت حضرت مهدی(ع) را این گونه نقل کرده است:
حکیمه، دختر امام جواد(ع) گوید: امام حسن عسکری(ع) مرا نزد خود فراخواند و فرمود: ای عمه! امشب افطار نزد ما باش که شب نیمه شعبان است و خدای متعال امشب حجت خود را که حجت او بر روی زمین است ظاهر سازد. گفتم: مادر او کیست؟ فرمود: نرجس. گفتم: فدای شما شوم اثری در او نیست. فرمود: همین است که به تو می گویم. آمدم و چون سلام کردم و نشستم نرجس آمد کفش مرا بردارد و گفت: ای بانوی من و بانوی خاندانم، حالتان چطور است؟ گفتم: تو بانوی من و بانوی خاندان من هستی. از کلام من ناخرسند شد و گفت: ای عمه جان! این چه فرمایشی است؟ بدو گفتم: ای دخترجان! خدای متعال امشب به تو فرزندی عطا فرمایدکه در دنیا و آخرت آقاست…
آن گاه به صورت مفصل داستان را ذکر کرده است. این روایت از مهم ترین روایات درباره ولادت حضرت مهدی(ع) است و دلالت بر ولادت حضرت مهدی(ع) در خانه امام عسکری(ع) در سامرا دارد.

ضوء ابن علی از مردی از اهل فارس که نامش را برده نقل می کند که:
به سامرا آمدم و در خانه امام حسن عسکری(ع) ملازم شدم. حضرت مرا طلبید، من وارد شدم و سلام کردم. فرمود: برای چه آمده ای؟ عرض کردم: برای اشتیاقی که به خدمت شما داشتم. فرمود: پس دربان ما باش. من همراه خادمان، در خانه حضرت بودم، گاهی می رفتم هر چه احتیاج داشتند از بازار می خریدم و زمانی که در خانه، مردها بودند، بدون اجازه وارد می شدم.
روزی [بدون اجازه] بر حضرت وارد شدم و او در اتاق مردها بود. ناگاه در اتاق حرکت و صدایی شنیدم، پس فریاد زد: بایست. حرکت مکن! من جرأت درآمدن و بیرون رفتن نداشتم، پس کنیزکی که چیز سر پوشیده ای همراه داشت از نزد من گذشت. آنگاه مرا صدا زد که درآی، من وارد شدم و کنیز را هم صدا زد. کنیز نزد حضرت بازگشت. حضرت به او فرمود: از آنچه همراه داری روپوش بردار. کنیز از روی کودکی سفید و نیکوروی پرده برداشت و خود حضرت روی شکم کودک را باز کرد، دیدم موی سبز که به سیاهی آمیخته بود از زیر گلو تا نافش روئیده است. پس فرمود: این است صاحب شما و به کنیز امر فرمود که او را ببرد.
پس من آن کودک را ندیدم، تا امام حسن عسکری(ع) وفات کرد.
نه تنها بستگان نزدیک و خدمتگزاران بیت امامت، آن حضرت را در شهر سامرا و در خانه امام عسکری(ع) دیده اند که بسیاری از یاران و خواص اصحاب امامت به شرف دیدار آن جمال چون آفتاب نائل آمده اند و همگی حکایت از مدعای زندگی امام مهدی(ع) در کنار پدر در شهر سامرا دارد.

یعقوب بن منقوش گوید:
بر امام حسن عسکری(ع) وارد شدم و او بر سکویی در سرا نشسته بود و سمت راست او اتاقی بود که پرده های آن آویخته بود. گفتم: ای آقای من صاحب الامر کیست؟ فرمود: پرده را بردار. پرده را بالا زدم، پسر بچه ای به قامت پنج وجب بیرون آمد با پیشانی درخشان و رویی سپید و چشمانی دُرّافشان و دو کف ستبر و دو زانوی برگشته. خالی برگونه راستش و گیسوانی بر سرش بود. آمد و بر زانوی پدرش ابو محمد نشست. آن گاه به من فرمود: این صاحب شماست. سپس برخاست و امام بدو گفت: پسرم! تا وقت معلوم داخل شو و او داخل اتاق شد و من بدو نگریستم. پس به من فرمود: ای یعقوب! به داخل بیت برو و ببین آنجا کیست. من داخل شدم اما کسی را ندیدم.

همچنین احمد بن اسحاق گوید:
بر امام حسن عسکری(ع) وارد شدم و می خواستم از جانشین پس از وی پرسش کنم. او آغاز سخن کرد و فرمود: ای احمد بن اسحاق خدای متعال از زمان آدم(ع) زمین را خالی از حجت نگذاشته است و تا روز قیامت نیز خالی از حجت نخواهد گذاشت. به واسطه اوست که بلا را از اهل زمین دفع می کند و به خاطر اوست که باران می فرستد و برکتهای زمین را بیرون می آورد.
گفتم: ای فرزند رسول خدا، امام و جانشین پس از شما کیست؟ حضرت شتابان برخاست و داخل خانه شد و سپس برگشت در حالی که بر شانه اش کودکی سه ساله بود که صورتش مانند ماه شب چهارده می درخشید. فرمود: ای احمد بن اسحاق! اگر نزد خدای متعال و حجت های او گرامی نبودی این فرزند را به تو نمی نمودم. او هم نام و هم کنیه رسول خدا(ص) است. کسی است که زمین را پر از عدل و داد می کند؛ همچنان که پر از ظلم و جور شده باشد.
ای احمد بن اسحاق! مثل او در این امت، مثل خضر و ذوالقرنین است. او غیبتی طولانی خواهد داشت که هیچ کس در آن نجات نمی یابد، مگر کسی که خدای متعال او را در اعتقاد به امامت ثابت بدارد و در دعا به تعجیل فرج موفق سازد.
احمد بن اسحاق گوید: گفتم: ای مولای من! آیا نشانه ای هست که قلبم بدان اطمینان یابد؟ آن کودک به زبان عربی فصیح به سخن درآمد و فرمود: أنا بقیّةاللَّه فی أرضه والمنتقم من أعدائه. ای احمد بن اسحاق! پس از مشاهده، جست وجوی نشان مکن. احمد بن اسحاق گوید: من شاد و خرم بیرون آمدم.۵
بنا بر روایات فوق و دهها روایت دیگر تردیدی نخواهد ماند بر این که حضرت مهدی(ع) در طول حیات امام عسکری(ع) همراه ایشان و در شهر سامرا مسکن و مأوای داشته اند و اگر چه در این دوران نیز مخفیانه زندگی می کرده اند ولی عده فراوانی از نزدیکان و شیعیان ایشان را دیده اند.

۲٫ دوران غیبت صغرا (۲۶۰ تا ۳۲۹ق.)

غیبت صغرا عبارت است از دوران پنهان زیستی کوتاه مدت حضرت مهدی(ع) که طبق نظر مشهور با شهادت امام حسن عسکری(ع) (سال ۲۶۰ق.) آغاز شده و با رحلت چهارمین نایب خاص آن بزرگوار (سال ۳۲۹ق.) به پایان رسیده است که مجموعاً ۶۹ سال می شود.
اگر چه به روشنی محل زندگی آن حضرت در این دوران مشخص نیست ولی از روایات و قرائن به دست می آید که این مدت را حضرت عمدتاً در دو منطقه سپری کرده اند: یکی منطقه عراق و دیگر مدینه منوره که البته روایات متعددی بر این مطلب دلالت دارد.
از امام صادق(ع) در این زمینه نقل شده است که فرمود:

للقائم غیبتان إحداهما قصیرة والأخری طویلة. الغیبة الأولی لایعلم بمکانه فیها إلّا خاصّة شیعته والأخری لایعلم بمکانه فیها إلّا خاصّة موالیه.
برای [حضرت] قائم(ع) دو غیبت است. یکی کوتاه و دیگری طولانی. در غیبت اول جز شیعیان مخصوص از جای آن حضرت خبر ندارند و در غیبت دیگر جز دوستان مخصوصش از جای او خبر ندارند.

در دوران غیبت صغرا، از سفیران چهارگانه (نواب خاص) کسی نزدیک تر به آن حضرت ذکر نشده است و ایشان هم تماماً در عراق و همواره با حضرت در ارتباط بوده اند و توقیعات فراوانی از طرف حضرت به دست آنها شرف صدور یافته است. بنابراین می توان گفت بخشی از عمر آن حضرت در این دوران در عراق سپری شده است.
دسته ای دیگر از روایات به صورت مطلق (بدون در نظر گرفتن صغرا و کبرا بودن غیبت) زندگی حضرت را در دوران غیبت در مدینه منوره ذکر کرده اند که با توجه به روایات دسته نخست می توان گفت بخشی از عمر آن حضرت نیز در مدینه سپری شده است.
امام باقر(ع) در این باره فرمود:

لابدّ لصاحب هذا الأمر من عزلة… و نعم المنزل طیّبة.
به ناگزیر برای صاحب این امر عزلت و گوشه گیری خواهد بود… و طیبه (مدینه) چه منزلگاه خوبی است.

همین روایت در کتاب شریف اصول کافی با اندک تفاوتی از امام صادق(ع) این گونه روایت شده است:

لابدّ لصاحب هذا الأمر من غیبة ولابدّ له فی غیبتة من عزلة و نعم المنزل الطیّبة.
به ناچار صاحب الامر غیبت کند و به ناچار در زمان غیبتش گوشه گیری کند، چه خوب منزلی است طیبه (مدینه).

هم چنین ابوهاشم جعفری می گوید:
به امام عسکری(ع) عرض کردم: بزرگواری شما مانع می شود تا از شما پرسش نمایم، پس اجازه بفرمایید سؤالی بپرسم. حضرت فرمود: بپرس. عرض کردم: ای آقای من! آیا فرزندی دارید؟ فرمود: بله. گفتم: اگر اتفاقی رخ داد کجا او را پیدا کنیم؟ پس فرمود: در مدینه.
بنابراین جمع بین دو دسته روایات به این صورت است که آن حضرت در مدینه حضور داشته اند؛ ولی به خاطر ارتباطی که آن حضرت با نواب خاص داشته اند بخشی از عمر خود را در عراق سپری نموده اند.

۳٫ دوران غیبت کبرا
اصطلاحاً غیبت کبرا به مدت زمان پنهان زیستی حضرت مهدی(ع) گفته می شود که با وفات آخرین نایب خاص در سال ۳۲۹ق آغاز و همچنان ادامه دارد و تنها خداوند متعال است که پایان آن را می داند.
این دوران ویژگیهایی دارد که آن را از دوران غیبت صغرا کاملاً متمایز می سازد که از جمله آن ویژگیها کامل شدن غیبت آن حضرت است.
به همان اندازه که پنهان زیستی حضرت مهدی(ع) در این دوران به کمال می رسد و نیابت و سفارت همانند دوران غیبت صغرا وجود ندارد، محل زندگی آن حضرت نیز نامشخص تر می شود و در این دوران است که هرگز به طور قطع نمی توان مشخص نمود آن حضرت در کجا زندگی می کند.
البته روایات در این باره به محلهای مختلفی اشاره کرده اند که برخی از آنها از این قرارند:

الف) مدینه طیبه
همان طور که قبلاً نیز اشاره شد برخی از روایات به صورت عام و بدون قید زمان غیبت صغرا، مدینه را به عنوان جایگاه آن حضرت در دوران غیبت مورد اشاره قرار داده اند.

ب) ناحیه ذی طوی
ناحیه ذی طوی در یک فرسخی مکه و داخل حرم قرار دارد و از آنجا خانه های مکه دیده می شود. برخی از روایات آن محل را به عنوان جایگاه حضرت مهدی(ع) در دوران غیبت معین کرده اند. امام باقر(ع) در این باره فرمود:

یکون لصاحب هذا الأمر غیبة فی بعض هذه الشّعاب و أومأ بیده إلی ناحیة ذی طوی.
صاحب این امر را در برخی از این درّه ها غیبتی است و با دست خود به ناحیه ذی طوی – که نام کوهی است در اطراف مکه – اشاره نمود.

در برخی دیگر از روایات نیز ذکر شده که حضرت مهدی(ع) قبل از ظهور در »ذی طوی« به سر می برد و آن گاه که اراده الهی بر ظهور آن حضرت تعلق گیرد از آنجا وارد مسجدالحرام می شود.
امام باقر(ع) در این باره فرموده اند:

إنّ القائم یهبط من ثنیّة ذی طوی فی عدّة أهل بدر ثلاثمأة و ثلاثة عشر رجلاً حتی یسند ظهره إلی الحجر الأسود و یهتزّ رایة الغالبة.
قائم(ع) در میان گروهی به شمار اهل بدر – سیصد و سیزده تن – از گردنه ذی طوی پایین می آیند تا آن که پشت خود را به حجرالاسود تکیه می دهد و پرچم پیروز را به اهتزاز درمی آورد.

ج) دشتها و بیابانها
از برخی روایات نیز استفاده می شود که آن حضرت در طول غیبت کبرا محل خاصی ندارد و همواره در سفر به سر می برد.
از امام باقر(ع) نقل شده است که وقتی شباهتهای حضرت مهدی(ع) به انبیا را بیان نمودند چنین فرمودند:

و امّا شبهه من عیسی فالسّیاح
و اما شباهت حضرت مهدی(ع) به حضرت عیسی(ع) جهانگردی [و نداشتن مکانی خاص] است.

در توقیعی که از حضرت مهدی(ع) به نام شیخ مفید صادر شده است، نیز به نامعلوم بودن مکان حضرت مهدی(ع) اشاره شده است.
در آن نوشته چنین آمده است:

… و إن کنّا ثاوین بمکاننا النّائی عن مساکن الظالمین حسب الّذی أراناه اللَّه لنا من الصّلاح شیعتنا المؤمنین فی ذلک مادامت دولة الدنیا للفاسقین…
… با این که ما براساس فرمان خداوند و صلاح واقعی ما و شیعیان مؤمن مان تا زمانی که حکومت در دنیا در اختیار ستمگران است در نقطه ای دور و پنهان از دیده ها به سر می بریم… .

همچنین در پاره ای از ملاقاتهای معتبر که در دوران غیبت کبرا نقل شده است، حضرت به این نکته اشاره فرموده اند.
علی بن ابراهیم بن مهزیار پس از نقل ملاقات خود با حضرت مهدی(ع) به نقل از ایشان چنین می گوید: آن حضرت فرمود:

یابن المازیار أبی أبو محمد عهد إلیّ ألّا أجاور قوماً غضب اللَّه علیهم… وأمرنی ألّا أسکن من الجبال إلّا وعرها ولا من البلاد إلّا قفرها.
همانا پدرم ابو محمد با من عهد فرمودند که در مجاورت قومی که خداوند بر آنان غضب کرده است قرار نگیرم… و به من فرمود که در کوهها ساکن نشوم مگر قسمتهای سخت و پنهان آن و در شهرها ساکن نشوم مگر شهرهای متروکه و بی آب و علف.

این نامعلوم بودن محل زندگی آن حضرت در دوران غیبت کبرا سبب شده تا عده ای به گمانه زنی هایی بعضاً سست و واهی بپردازند و به طرح محلهایی که اثبات آنها کاری بس مشکل است روی آورند.
افسانه جزیره خضرا یا مثلث برمودا و مانند آن حکایتهایی است که در تاریخ پر فراز و فرود این اعتقاد رخ نموده است، ولی همواره روشنگرانِ این مذهبِ حق، مردم را از لغزش در این بیراهه ها برحذر داشته اند.

۴٫ دوران ظهور و حکومت مهدی(ع)
دوران ظهور که درخشان ترین فراز تاریخ و بهترین دوران حیات انسانی است، ویژگیهای فراوانی دارد که از جمله مهم ترین آنها حاکمیت آخرین معصوم و حجت الهی است. درباره محل زندگی حضرت مهدی(ع) و حکومت آن حضرت در عصر ظهور، روایات فراوانی وجود دارد. عمدتاً در این روایات، مسجد سهله را منزل آن حضرت و شهر کوفه را به عنوان پایگاه حکومتی آن حضرت معرفی کرده اند.
مسجد سهله شرافت بسیاری دارد؛ از جمله در روایات ذکر شده که در این مسجد، هزاران پیامبر به نماز ایستاده اند.
صالح بن ابوالاسود گوید: امام صادق(ع) سخن از مسجد سهله راند، آنگاه فرمود:

أما إنّه منزل صاحبنا إذا قام بأهله.
به درستی که مسجد سهله منزل صاحب ماست آنگاه که [پس از قیام] با اهل خود در آنجا فرود آید.

هم چنین آن حضرت به ابابصیر فرمود:

یا أبا محمد کأنّی أری نزول القائم فی مسجد السّهلة بأهله و عیاله.
ای ابا محمد، گویا حضرت قائم را در مسجد سهله می بینم که با زن و فرزندانش در آن نازل می شوند.

ابوبصیر پرسید: آیا مسجد سهله خانه اش خواهد بود؟ حضرت فرمود:

نعم، هو منزل إدریس و ما بعث اللَّه نبیّاً إلّا وقد صلّی فیه والمقیم فیه کالمقیم فی فسطاط رسول اللَّه و ما من مؤمن ولا مؤمنة إلّا و قلبه یحنّ إلیه و ما من یوم ولا لیلة إلّا والملائکة یأوون إلی هذا المسجد یعبدون اللَّه.
آری، این مسجد، منزل ادریس است. خداوند هیچ پیامبری را برنینگیخت، مگر آن که در این مسجد نماز گزارد. هر کس در این مسجد بماند مانند آن است که در خیمه رسول خدا(ص) اقامت کرده است. هیچ مرد و زن مؤمنی نیست، مگر آن که دلش به سوی آن مسجد پرمی کشد. روز و شبی نیست مگر آن که فرشتگان به این مسجد پناه می برند و در آن به عبادت خدا می پردازند.

همان طور که اشاره شد، کوفه نیز مرکز حکومت مهدی(ع) قلمداد شده است.
چگونگی زندگی در عصر ظهور به روشنی مشخص نشده ولی به نظر می رسد تفاوت بسیاری با نحوه زندگی امروزی داشته باشد. تکامل علوم بشری، کمال عقلانی بشر، توسعه خارق العاده امکانات و رفاه عمومی، امنیت فراگیر بر کل کره زمین و… به طور قطع، ویژگیهایی را برای زندگی در آن زمان ایجاد خواهد نمود که امروز درک دقیق آن برای ماکاری بس مشکل است.
از امام باقر(ع) نقل شده که در بخشی از یک روایت طولانی فرمود:

ثمّ یتوجّه إلی الکوفة فینزلها و تکون داره.
آن گاه [حضرت مهدی(ع)] به سوی کوفه می رود پس آنجا را برای منزل برمی گزیند و کوفه خانه او خواهد بود

پرورش قارچ در منزل فصل کاشت : بهترين موقع براي پرورش قارچ در خانه بين ماههاي مهر تا آذر است ولي چنانچه امکانات تهويه هوا و متعادل نمودن درجه حرارت محيط محل پرورش وجود داشته باشد مي توان قارچ را در ماههاي ديگر سال تعميم داد . بطور کلي طرز پرورش قارچ مخصوص به خود آنست و مي توان آنرا در محيط تاريک پرورش داد و بجز نور مستقيم آفتاب، هر مقدار نور را تحمل مي کند. در هر صورت در محل پرورش قارچ علاوه بر آنکه، بايستي تهويه هوا به خوبي انجام گيرد، درجه هواي محيط پرورش نيز بايد بين 15 - 10 درجه نگهداري شود. علاوه بر اين محل پرورش بايستي کاملا تميز، قابل شستشو و فاقد درز يا محلي براي پرورش باکتريها، حشرات و قارچهاي مضر باشد . اطاق پرورش قارچ : عرض اطاق پرورش بايستي بحدي باشد که بتوان از راهروهايي که براي آن تعبيه مي گردد، براحتي عبور نمود( حدود 70 سانتي متر) عرض طبقات پرورش قارچ را نيز حداکثر 180 سانتي متر در نظر مي گيرند تا بتوان از دو طرف به وسط بستر قارچ دسترسي پيدا نمود و چنانچه طبقات پرورش قارچ در کنار ديوار باشد عرض آنرا حداکثر 90 سانتي متر قرار مي دهند. همچنين مي توان قارچ را در جعبه هاي چوبي در اندازه 60 در 90 سانتي متر و عمق 20 تا 25 سانتي متر پرورش داد. به منظور صرفه جويي در هزينه اوليه مي توان، هر طبقه را با تخته هاي سه سانتي متري به عرض 90 تا 180 سانتي متر پوشانده و کود را مستقيما کف هر طبقه ريخته و قارچ را در آن کاشت و به اين طرتيب احتياجي به جعبه هاي چوبي نخواهد بود. طبقه بندي ها معمولا در طول اطاق پرورش انجام مي گردد. روي سطح زمين نبايستي طبقه اي مستقر نمود، حداقل فاصله بين طبقه اول تا کف زمين 15 سانتي متر و فاصله هر طبقه از هم 60 سانتي متر مي باشد . بطور معمول براي پرورش قارچ در خانه فقط سه طبقه در نظر مي گيرند و چنانچه اطاق به حد کافي وسيع باشد يک رديف در طول اطاق در مجاور ديوار و يک طبقه (دو طرفه ) در وسط و يک طبقه در طرف ديگر اطاق قرار مي دهند بطوريکه دو راهرو به عرض 70 سانتي متر در دو طرف طبقه وسط، 180 سانتي متر باشد . در يک اطاق بزرگ به طول 9 و عرض 5/6 متر مي توان مساحتي در حدود يکصد متر مربع براي پرورش قارچ آماده نمود که از اين سالن در هر فصل برداشت مي توان استفاده نمود. و به 8 تا 850 کيلو قارچ دست يافت و چنانچه کاشت قارچ در جعبه هاي چوبي انجام گيرد توليد محصول از اين ميزان تا حدي بيشتر خواهد شد و در سالني به ابعاد 5/9 و عرض 5/6 متر تعداد 180 جعبه جايگزين مي گردد که محصول آن در يک فصل برداشت به حدود يک تن مي رسد . چنانچه محل پرورش قارچ محدود و کوچک باشد ميزان احتياج به کود و محليکه بايد آنرا تخمير نمود، متناسب مي باشد. لذا ترجيح داده مي شود يک محوطه بتوني به ابعاد 5/1 متر ساخته و در مجاور آن محلي براي خروج آب مازاد کود در نظر بگيرند که فاضل آب را بتوان داخل سطل يا يک مخزن بتوني کوچک به ابعاد 40 سانتي متر وارد نمود. کف مخزن اصلي را به ضخامت 15 سانتي متر کاه ريخته و روي سطح کاه يک جعبه اي به ابعاد يک متر از جنس تور سيمي ضخيم که شبکه سوراخهاي آن 5/0 سانتي متر باشد بطوري قرار مي دهند که از هر طرف با ديواره مخزن بتوني 25 سانتي متر فاصله داشته باشد و اطراف اين توري را از کاه پر نموده و داخل توري را از پهن اسبي مخلوط با کاه پر نموده و پهن را خوب متراکم نموده و سطح کود را نيز بطور کنبد مانند توده نموده تا آب باران به داخل توده کود نفوذ ننمايد . پس از 3 تا 4 روز به علت فعاليت باکتريهاي تخمير، درجه حرارت محيط توده به 70 درجه مي رسد و مقداري از حجم توده کم مي شود و در اين موقع تمام توده کودي را که در مخزن قرار دارد براي هوادهي به محوطه مجاور توده برمي گردانند و در موقع برگرداندن کود بايستي سعي کرد حتي الامکان به تمام ذرات کود، هوا برسد تا اکسيژن مورد نياز باکتريهاي مخمر تامين گردد و پس از چند ساعت اين توده را مجددا به داخل مخزن بذري ريخته و سطح آنرا با کاه بحد کافي انباشته تا سطح کود گنبدي شکل بشود. چنانچه در مخزن کوچک مجاور محل تخمير فاضل آب جمع شده بوسيله سطل آنرا روي سطح کود مي پاشند تا رطوبت توده تامين گردد مدت عمليات بين 15 - 10 روز به طول مي انجامد و در اين مدت 3 - 4 مرتبه بايستي کود برگردان بشود. و در خاتمه دوره سوم يا چهارم کود به رنگ قهوه اي تيره در آمده و ذرات آن ترد و شکننده شده و بوي مطبوعي از آن به مشام مي رسد و چنانچه اين شرايط در کود مشاهده نشود دليل بر آن است که عمليات تخمير به خوبي انجام نگرفته و در نحوه کار اشکالي وجود داشته است . نحوه اسکلت بندي : اسکلت بندي طبقات از نبشي 10 -12 که با ضد زنگ رنگ شده باشد و يا از الوار چهار چوب 10 سانتي متري ساخته مي شود و بين ستونها چهار چوبي 5 سانتي متري پيش بيني مي گردد. فاصله ستونهاي عمودي از يکديگر 5/1 متر و اين فاصله در دو طرف بستر، بايستي حفظ گردد . تهيه بستر براي پرورش قارچ : بهترين ماده براي پرورش قارچ، پهن اسبي و کاه مي باشد. براي تهيه کود جهت پرورش قارچ مقداري پهن اسبي و کاه را مخلوط نموده و در ابعاد مناسبي در حدود 3 متري آنرا انبار نموده و آنها را روي هم بخوبي بکوبيد.(لگد کنيد) تا متراکم شود بطوريکه از نفوذ باران به داخل آن جلوگيري گردد. پس از مدتي کوتاه عمليات تخمير داخل توده کود شروع مي شود و درجه حرارت محيط کود بالا مي رود. همچنين مي توان قبل از توده کردن کود مقداري آهک در حدود يک پنجم حجم پهن به آن اضافه و کاملا مخلوط کنيد. سپس آنرا توده نمود اين عمل باعث مي گردد که عمل تخمير به تعويق بيافتد و در عين حال آمونياک توليد شده را جذب و علاوه بر آن مقداري از رطوبت اضافي کود را جذب نمايد. بعد از سه روز مجددا اين توده را برگ و هوا داده و آنرا مانند دفعه اول، انباشته و روي آنرا بکوبيد. سطح آنرا شيب دهيد تا آب باران به داخل آن نفوذ نکند و اين عمل به فاصله 4 - 2 روز، چهار تا شش مرتبه بايد تکرار گردد. لازم به يادآوريست که چنانچه در مرحله اول به کود، آهک داده شده فاصله برگردان کود چهار روزه و در صورتيکه آهک داده نشده باشد فاصله برگردان کود دو روز مي باشد . بايد توجه داشت که بايستي دقت و مراقبت در نگهداري ميزان رطوبت و حرارت داخل توده به عمل آيد. زيرا هر اندازه مقدار رطوبت پهن زياد باشد، محيط داخل کود، اسيدي شده و کود غير قابل استفاده مي گردد. بخصوص در موقع برگردان کردن کود، چنانچه مشاهده شود که کود بسيار خشک است، بايستي مقدار کمي غبار آب روي آن پاشيد، از علائم مشخصه ميزان رطوبت کود، آزمايش آنست، چنانچه مقداري کود را در دست بفشاريد، نبايستي قطرات آب، از لاي انگشتان(در هنگام فشار دادن) بچکد و فقط کافي است در اثر فشار به کود، کف دست، تر بشود. پس از آماده شدن بايستي اطاق پرورش را مجهز نمود . طرز کاشت قارچ در اطاق پرورش : پس از آماده شدن کود آنرا به داخل سالن انتقال داده و روي سطح هر رديف به ضخامت 15 سانتي متر کود را گسترده و سطح آنرا کاملا مسطح مي نمايند و اين عمل را بايستي خيلي به سرعت و بدون آنکه کود حرارت خود را از دست بدهد انجام داد. پس از تکميل و انجام کار کليه درها و منافذ را بسته و مدت چهار روز کود را بحالت خود واگذار کنيد تا درجه حرارت کود و محيط اطاق بالا برود و حدود 54 تا 60 درجه برسد و اين حرارت به مدت 30 -48 ساعت ثابت باقي بماند، بعد از آن درجه حرارت کود پائين آمده و به 54 درجه مي رسد . اين عمل را عرق کردن محيط کشت مي نامند در حقيقت در اين حرارت قسمت اعظم از محيط در اثر حرارت زياد ضد عفوني شده و لارو حشرات و غيره از بين مي روند . از اين تاريخ به بعد تا مدت 5 روز درجه حرارت محيط بستر 10 - 12 درجه پائين مي آيد تا آنکه درجه حرارت به 23 الي 24 درجه مي رسد. اين درجه حرارت براي کاشت قارچ مناسب خواهد بود . اسپر آماده کاشت : اسپر قارچ را نمي توان مستقيما کاشت زيرا امکان دارد همراه با اسپر قارچ تعداد زيادي قارچهاي سمي و غير مفيد وجود داشته باشد. بنابراين بايستي از اسپر آماده کاشت بنام اسپون که در محيط کاملا استريل، محفوظ و سلکته شده رشد کرده و به حالت خواب در آورده اند استفاده نمود . طرز عمل و تهيه آن بدين ترتيب است که اسپر قارچ خالص شده را در محيط کاملا استريل آزمايشگاه قبلا پرورش داده، بطوريکه ميسليوم قارچ رشد خود را شروع نمايد. سپس آنرا در حالت عقيم برده و مانع رشد بيشتر آن مي شوند و در محيط کاملا استريل و محفوظ بنام اسپون قارچ به فروش مي رسانند . طرز کاشت اسپور : يک قطعه اسپون را که در محيط بسته و کاملا استريل محفوظ است باز کرده و به دوازده قطعه کوچک تقسيم نموده و قبلا سطح خاک بستر را به فاصله 25 سانتي متر، قطعه چوبهاي در خاک بستر فرو برده و علامت گذاري کنيد. در محل هر سوراخ قسمتي از خاک را تا عمق 5 سانتي متر با وسيله اي خارج کرده و با دست چپ يک قطعه اسپون بجاي آن گذاشته و روي آنرا بپوشانيد بطوريکه عمق کاشت 3-5 سانتي متر از سطح خاک باشد و به همين ترتيب پيش برويد تا کليه بستر کاشت شود . پوشاندن سطح بستر : ده تا چهارده روز بعد از تاريخ کاشت اسپون، بايستي سطح کشت را به وسيله يک لايه دو سانتي متري خاک استريل شده پوک و منفذدار پوشانده و کاملا آنرا مسطح و يکنواخت نمود. در اين موقع درجه حرارت بستر بايستي 5/15 درجه باشد. بايد توجه داشت که در موقع روکش کردن بستر، اسپون ها بايد رشد خود را شروع کرده باشند و ميسليوم قارچ در اطراف محلي که اسپون کاشته شده رشد نموده و گسترش پيدا نموده باشند. در اين موقع بوي مطبوع قارچ در محوطه و در محل بستر به مشام مي رسد و در اين موقع بايد کاملا دقت شود تا به هيچ وجه، بستر کشت تکان نخورد و جابجا نشود و مخصوصا اگر تخته کف و طبقات شکم داده و يا قدرت نگهداري بستر خاک را نداشته باشد ميسليوم قارچ ها پاره شده و تمام محصول از بين مي رود . پس از پوشش نمودن سطح بستر، ميسليوم رشد سريع خود را شروع کرد و براي تسريع در رشد ميسليوم، درجه حرارت محيط بايستي بين 5/16 - 14 درجه باشد. در صورتيکه درجه حرارت محيط کشت خيلي بالا باشد، بکار بردن آهک در مخلوط خاک پوشش بستر صلاح نمي باشد . شرايط براي پرورش و رشد قارچ : تهويه : تهويه در محيط اتاق کشت بايد بطور يکنواخت انجام شود و نبايستي روي سطح کشت را بيش از حد نياز هوا داد و تهويه در کليه نقاط اطاق بطور يکنواخت باشد . درجه حرارت : چنانچه درجه حرارت بستر کشت به کمتر از 14 درجه برسد و درجه حرارت محيط اطاق به حدود 5/7 درجه برسد بايستي اطراف بستر را با پارچه ضخيم پوشاند تا مانع تبادل حرارت به محيط شود. براي سرعت رشد قارچ مي توان درجه حرارت محيط را به 5/14 درجه رساند و ميزان تهويه را بالا برد ولي بايد دقت شود که جهت حرکت هوا به طرف سطح قارچ نباشد . رطوبت هوا و آبياري : در موقع تشکيل قارچ، محيط اطاق احتياج به رطوبت دارد. بطور متوسط بهترين درجه رطوبت براي کشت بين 70 - 80 درصد مي باشد. چنانچه درجه رطوبت هوا از اين مقدار کمتر شود سطح کلاهک ها ترک برداشته يا سطح کلاهک قارچ لک دار مي شود علاوه بر اين سطح بستر خشک شده و احتياج به آبياري بيشتري دارد. براي تقليل ميزان رطوبت هوا لازم است در نقاط مختلف اطاق، رطوبت سنج هاي کار گذاشته شود و بطور مرتب مورد بازديد قرار گيرد. در صورتي به علت خشک شدن خاک سطح بستر، احتياج به آبياري است. بايستي به وسيله غبار پاش روي سطح خاک آنهم بحدي که آب در سطح بستر جريان پيدا نکند و يا در يک جا جمع نشود آبپاشي کنيد. آبياري را با آب خالص و با درجه حرارت 32 درجه و بسيار با احتياط انجام دهيد . درجه حرارت محيط : چند هفته پس از روکش کردن سطح بستر، ميسيليوم هاي قارچ تمام سطح بستر را پر نموده و بطور متوسط 7-8 هفته پس از کاشت اسپون، قارچ هاي کوچک سر سنجاقي در تمام سطح کشت ظاهر مي شوند . در اين موقع درجه حرارت بستر بايستي بين 10 -14 درجه باشد ولي هر اندازه قارچها رشد بيشتري پيدا نمايند مي توان درجه حرارت را از 14 به 5/16 رساند و ميزان تهويه را نيز بالا برد ولي بايد دقت کرد که جهت حرکت هوا، به طرف سطح قارچ نباشد . تقويت خاک بستر : پس از آنکه قارچها بزرگ شده و نزديک به برداشت شوند مي توان روي سطح بستر کود مايع پاشيد ولي بايد دقت نمود که روي کلاهک قارچ پاشيده نشود اين عمل در بالا بردن ميزان محصول بسيار موثر است . برداشت محصول : به محض آنکه رشد قارچ بحد کافي رسيد و تاج آن شکل کامل خود را پيدا نمود بايستي قارچهاي رسيده را جمع آوري نمود و بطور مرتب در طول بستر کشت، بررسي کرد و قارچهاي رسيده را جمع آوري کرد. قارچهايي که ترک برداشته و چتر آن باز شده باشد ارزش بازاريابي ندارند. علاوه بر اين وزن آن کم مي شود و همچنين قارچهايي که زودتر از موقع چيده شوند وزن آنها سبک بوده و از قارچهاي درجه دو محسوب شده و ارزش غذايي کمتري دارد . در موقع جمع آوري نبايد از سبدهاي بزرگ براي اين منظور استفاده نمود. زيرا فشار قارچهاي روي سبد موجب مي گردد که قارچهاي زيرين خراش برداشته و سياه شوند براي جمع آوري قارچ، کافي است کلاهک را در دست گرفته و يک پيچ به آن داده تا پايه آن از زمين جدا شود و بلافاصله ساقه کثيف و آلوده را با چاقوي تيز قطع کرد. و قارچ تميز را داخل سبد گذاشته و حتي المقدور جمع آوري با دستکش انجام گيرد. بهره برداري هر 15 روز يکبار انجام مي گيرد و اين برنامه مدت دو تا سه ماه به طول مي انجامد . بسته بندي : قارچهاي چيده شده را به اطاق سرد و خنک انتقال داده و در اسرع وقت نسبت به درجه بندي آن اقدام نموده و قارچهاي لک دار و ناقص و کج و ناجور را جدا کرده و براي مصارف تهيه پودر در قارچ و کچ آپ فرستاده و قارچ هاي سالم را در بسته هاي درجه يک و درجه دو به بازار عرضه کنيد نكاتي در مورد كمپوست طبيعي و مصنوعي كيفيت كمپوست مصنوعي مانند طبيعي است. حتي گاهي اوقات محصول بيشتري ميدهد (شايد بعلت تهويه بهتر باشد.) با گسترش توليد قارچ و كمبود كود اسبي براي توليد كمپوست بر اهميت كمپوست مصنوعي اضافه شده و در بسياري كشورها بويژه خاورميانه و خاور دور رواج يافته است. كمپوست مصنوعي از لحاظ كيفيت و بافت تا حدود زيادي يكنواخت بوده و شرايط مطلوبي را براي توسعه ميسليوم قارچ ايجاد ميكند كه اين هم مربوط به تهويه خوب بستر است. در صورت كاهش رطوبت كمپوست مصنوعي سريعتر خشك ميشود.مدت زمان لازم را براي تهيه كمپوست مصنوعي به روش طولاني مدت حدود يك هفته بيشتر از زمان تهيه كمپوست طبيعي به همين روش است. كمپوست طبيعي تهيه شده از كود اسبي بعلت ارزاني هنوز در كشورهاي امريكا و اروپا طرفدار زيادي دارد.چنانچه در مراحل تهيه كمپوست طبيعي دقت لازم صورت نگرفته يا به حد كافي پاستوريزه نشود، كمپوست مطلوبي بدست نمي آيد و موجب افزايش حرارت درون بستر قارچ شده و بر روي ميسليوم قارچ در مرحله پنجه دواني تاثيرات نامطلوبي برجا ميگذارد و نيز در چنين كمپوستي فعاليت آفات و بيماريها افزايش پيدا ميكند. روشهاي تهيه كمپوست دو روش عمده براي توليد كمپوست وجود دارد: كوتاه مدت و دراز مدت روش دراز مدت يك روش قديمي و اوليه بوده و براي توليد كمپوست به منظور كشت قارچ در سطح تجاري مناسب نيست و بعلت تكنولوژي بالا در روش كوتاه مدت هنوز در اكثر كشت و صنعتهاي قارچ از روش طولاني مدت استفاده مي شود . روش طولاني مدت اين روش داراي مراحل ذيل است: اولين گام در تهيه كمپوست ، خيس كردن كلش مصرفي است. كلش خشك در ابتدا به سختي آب جذب ميكند. لذا بايد به طريقي آن را وادار به جذب آب نمو دكه به اين ترتيب نرم شده و ظرفيت جذب آن افزايش مي يابد. بعد از خيس كردن كلش تمام مكملهاي غذايي بجز پودر سنگ گچ يا بطور يكنواخت در سطح آن بخش شده (به صورت لايه لايه) بعد از مخلوط كردن مكملهاي غذايي در كمپوست، مخلوط حاصل را به صورت يك توده روي هم انباشته مي كنند. هر قالب كمپوست داراي 1m ارتفاع 1m عرض و طول دلخواه دارد. اين عمل را قالب زني گويند. در ايران طي فصول بهار، پاييز و تابستان قالب زني با اين ابعاد انجام ميشود. قالب كمپوست بايد محكم باشد ولي زياد هم فشرده نباشد (بدليل تهويه). اندازه قالب كمپوست بستگي به اندازه قطعات كلش و درجه حرارت هوا دارد.اطمينان از تامين حرارتهاي بالا به منظور بدست آوردن كمپوست مناسب ضروري است. طي مراحل تهيه كمپوست بايد چندين مرتبه عمل بهم زدن قالبها و قالب زني مجدد بصورت ذيل انجام گيرد: روز اول: انباشتن كمپوست روز چهارم: اولين قالب زني روز هشتم: دومين قالب زني روز دوازدهم: سومين قالب زني روز شانزدهم: چهارمين قالب زني روز بيستم: پنجمين قالب زني زير و رو كردن كمپوست و پر كردن بستر از كمپوست مكملهاي ازته و كربوهيدراتها در اولين روز تهيه كمپوست به مخلوط اضافه ميشوند ولي پودر سنگ گچ را معمولا در سومين وچهارمين مرحله زير و رو كردن كمپوست به مقدار كافي به آن اضافه ميكنند. همچنين در آخرين مرحله قالب زني 20lit محلول آب حاوي 40cc (مالاتيون) يا (لينيدين) و يا (ديازينون) اضافه ميشود. تعريف كمپوست مصنوعي و طبيعي كمپوست طبيعي كمپوستي است كه از مخلوط كاه و كود اسبي تهيه شود و كمپوست مصنوعي كمپوستي است كه مواد پايه آن را كاه و كلش تشكيل داده و كود دامي مصرف نشود. نكاتي در مورد كاه و كلش كاربردي 1 - استفاده از كاه و كلش باران نخورده براي كشت قارچ مناسب تر است. 2 - كلشهايي كه يكسال از عمر آنها گذشته و رنگ زرد براق خود را از دست داده اند در صورتي قابل استفاده اند كه هنوز استحكام بافت آنها از بين نرفته باشد (شكنندگي خود را حفظ كرده باشد). 3 - چنانچه رشته هاي كاه و كلش زياد طويل باشد قبل از تهيه كمپوست بايد آنها را خرد كنند. 4 - اگر طول قطعات كاه و كلش بيشتر از 8-10cm باشد، در موقع توده كردن كمپوست بعلت زيادي فاصله بين قطعات رطوبت را سريع از خود عبور داده و دير كمپوست ميشود. چون عمل تخمير در آنها به كندي صورت ميگيرد. 5 - چنانچه طول قطعات كم باشد يعني كلش خيلي خرد باشد، هواي موجود در كاه و كلش نيز خارج شده و تخمير بيهوازي در آن افزايش مييابد. 6 - اگر طول كاه و كلش مناسب باشد فاصله بين ذرات در موقع توده كردن كم شده و به حد مطلوب متراكم ميشوند. لذا آب ديرتر از آن خارج شده و كلش رطوبت بيشتري جذب ميكند (ميكروارگانيسها كارشان را سريع انجام ميدهند). نكته: كاه و كلشي كه در بازار براي مصرف غذاي دام به فروش ميرسد براي تهيه كمپوست كاملا مناسب است. ويژگيهاي سوله تهيه كمپوست 1 - كمپوست بايد در يك محيط مناسب در فاصله حدود km1 از سالنهاي پرورش قارچ تهيه شود. 2 - كمپوست بهتر است در محلهاي سفت (سيماني) تهيه شود. 3 - سطح محوطه تهيه كمپوست معمولا بلندتر از سطوح مجاور انتخاب ميشود تا آب اضافي از آن محوطه خارج گردد. البته بهتر است در كنار سوله حوضچه هاي تعبيه شود تا آب اضافي دوباره روي كمپوست ريخته شود . 4 - عمل تهيه كمپوست در سوله سربستر انجام ميشود ولي اگر سوله سرباز باشد، هنگام بارندگي بايد با هر وسيله ممكنه مانند پلاستيك و ... از ريزش باران روي آن جلوگيري شود. چنانچه عمل كمپوست سازي كه با انباشتن توده هاي مرطوب كاه وكلش بر روي هم آغاز ميشود به طور مناسب صورت گيرد درجه حرارت درون توده كمپوست در اثر تخمير هوازي ناشي از فعاليت باكتري ها و ديگر ميكروارگانيسمها بتدريج افزايش مي يابد. لذا در سومين روز پس از انباشتن توده كمپوست (شامل تمامي مواد فرمول انتخاب شده است بغير از سنگ گچ و حشره كشها) ، درجه حرارت مركز توده كمپوست به 70 درجه سانتيگراد تا 74 درجه سانتيگراد ميرسد. به اين ترتيب، ‌جمعيت ميكروارگانيسم هاي حرارت دوست يا مقاوم بحرارت افزايش مييابد. لذا حرارت زيادي ايجاد ميشود. پس از افزايش جمعيت اكتينومايست هاي گرمادوست، عمل تخمير ادامه يافته و جايگزين باكتريها و قارچها ميشوند و در نتيجه اين حرارت اغلب پاتوژن ها و آفات مضر از بين ميروند. از آنجا كه ارگانيسم هاي تخمير كننده هوازي بوده و به آب و اكسيژن زيادي نياز دارند به توده كمپوست مرتبا آب اضافه شده و براي افزايش اكسيژن درون توده عمل برگرداندن توده را انجام مي دهيم. كمبود رطوبت باعث اختلال در عمل ميكروارگانيسمها شده و ازدياد رطوبت باعث كاهش اكسيژن توده كمپوست شده موجب تخمير بي هوازي و ايجاد بوي بد در كمپوست ميشود كه در چنين كمپوستي بذر قارچ نميتواند بخوبي رشد كند. هر كمپوست داراي يك لايه خارجي سرد است كه در زير آن لايه نسبتا گرمي قرار دار دكه در اين لايه سطح قطعات كلش را رشته هاي سفيد مايل به خاكستري قارچ هاي گرما دوست پوشانده اند. بعد از اين لايه منطقه اي است موسوم به مغز كمپوست كه داراي رنگ كم و بيش تيره است. يك منطقه مركزي نيز وجود داردكه از نظر تخمير مراحل اوليه را مي گذراند. خواص غذايي و درماني قارچ به دنبال كمبود جهاني پروتئين بويژه در جهان سوم از سال 1960 به بعد تحقيقات بسياري در رابطه با پروتئين انواع قارچ هاي خوراكي صورت گرفت و ميزان پروتئين قارچهاي خوراكي از حداقل 8/1 تا 9/5 درصد وزن تر قارچ گزارش شد. ميزان درصد پروتئين قارچ بستگي به نژاد قارچ ، شرايط زراعي، اندام مورد آزمايش، مرحله رشدي، ميزان آب موجود در بافت، چرخه باردهي، فاصله زماني بين زمان برداشت و زمان اندازه گيري پروتئين دارد. به عبارتي پروتئين قارچ تازه در حدود دو برابر پروتئين اغلب سبزيجات و حبوبات بوده و به علت درصد بالاي رطوبت گوشت آن از نظر هضم مانند سبزيجات و حبوبات است. پروتئين آن70 تا 90% قابليت هضم دارد و اصولاً پروتئين قارچ خوراكي از لحاظ ارزش غذايي در حد فاصل پروتئين گوشت و سبزيجات قرار گرفته است و مصرف آن براي ميانسالان و سالخوردگان به جاي گوشت قرمز توصيه ميشود. همچنين يك فرد بالغ حدود 10000 كيلو ژول انرژي در روز نياز دارد و قارچهاي خوراكي به علت داشتن 2/4% وزن تر كربوهيدرات قادرند بطور ميانگين 100 كيلو ژول در 100 گرم قارچ انرژي توليد كنند كه اين ميزان انرژي بر ارزش قارچ افزوده و امكان استفاده از آن را در رژيم هاي غذايي كم انرژي به بهترين نحو فراهم ميسازد.همچنين از آنجا كه قارچ هاي خوراكي داراي درصد كم چربي (1/0 تا 3/0 درصد وزن تر) ميباشد لذا براي رژيمهاي لاغري بسيار مناسبند. اسفگنوليپيدها نيز كه از گروههاي مهم ليپيدي موجود در سيستم مغز و اعصاب محسوب ميشوند در قارچ هاي خوراكي شناسايي شده اند. از نظر ويتامين نيز مصرف روزانه 100 گرم قارچ خوراكي نياز بدن به ويتامين C را برطرف كرده و بعلت داشتن تيامين (B1 ) كافي،‌ جلوگيري از بري بري كرده و نيز به علت داشتن B12 جلوگيري از ضايعات مغزي و ستون فقرات و كمخوني ميكند. از نظر ساير ويتامين ها نظير A ، D ، K ، E ، نيز مصرف قارچ ميتواند مفيد باشد. مصرف 100 گرم قارچ خوراكي تازه بيش از نياز روزانه افراد بالغ به ويتامينهاي محلول در آب را برطرف ميكند. عناصر معدني قارچ نيز بيش از سبزيجات و ميوه جات است. قارچ خوراكي داراي ميزان چشم گيري پتاسيم، مس و آهن است و قادر است فسفر مورد نياز بدن را تامين كند كه اين فسفر معمولا در تيغه‌هاي كلاهك موجود است. لايه هاي سطحي قارچ نيز داراي مقادير زيادي آهن است كه ميتواند نياز معمول بدن را تامين كند. مس هم در كلاهك و هم در تيغه ها موجود است. با خوردن 100 گرم قارچ تازه نياز روزانه بدن به پتاسيم تامين ميشود. عناصري همچون Mn ، Mo و بخصوص Zn بميزان مناسبي در قارچ خوراكي موجودند كه اين عناصر در فعل و انفعالات آنزيمي بدن نقش دارند. قارچ ها به علت خاصيت كنترل چربي و قندخون براي مبتلايان به بيماري قلبي و ديابت مفيد بوده و بعلت داشتن اسيد فوليك براي اشخاص كم خون مفيدند. با توجه به موارد فوق،‌قارچ خوراكي غذايي بسيار ارزشمندي است كه هم ميتواند در كشورهاي در حال توسعه كه سوء تغذيه مشكل آفرين است نقش موثر خود را ايفا كند و هم در جهان توسعه يافته كه مواد غذايي پر انرژي بوفور يافت ميشود, به علت پايين بودن كالري نقش مهمي در تغذيه و تعديل كالري موجود در جيره غذايي جامعه بعهده گيرد. نكته : وجود عناصر سمي از جمله كادميوم ، جيوه ، نقره باعث جذب توسط قارچ شده و در نتيجه باعث مسموميت فرد مي شود . بايد توجه داشت كه از ورود اين عناصر به بستر بايد جلوگيري شود . جنبه هاي اقتصادي قارچ خوراكي درآمد حاصل از قارچ خوراكي تحت تأثير عوامل مختلف توليد قرار دارد از جمله سيستم توليد انتخاب شده ، نوع ساختمان و مصالح مورد استفاده ، ميزان پيچيدگي و گراني ماشين آلات و دستگاههاي هوادهي و ميزان سرمايه اوليه . در توليد نهايي قارچ خوراكي هدف نهايي اين است كه حداقل 70 درصد قارچ درجه يك توليد نمايند. ميزان محصول حاصل از يك تن كمپوست به شرح زير طبقه بندي مي شود . توليد نامطلوب : كمتر از kg135 توليد ضعيف : حدود 135 – 160 kg توليد نسبتاً مطلوب : 160 – 180 kg توليد خوب : 180- 190 kg توليد عالي : بيش از 200kg قارچ چنانچه برداشت پس از رشد كامل قارچ (باز شدن كلاهك) صورت گيرد حدود 50 درصد افزايش محصول داريم ولي لازم به ذكر است كه از نقطه نظر بازارپسندي بشدت كاهش مي يابد . خصوصيات مرفولوژي قارچ دكمه اي (تكمه اي) نام اين قارچ از شكل ظاهري قارچ در مرحله جواني مشتق شده است. يكي از مشخصات اين قارچ داشتن حلقه يا آنالوس است كه در قسمت مياني پايه قرار دارد . گونه هاي زراعي قارچ دكمه اي گونه هاي Agaricus bisporus (سفيد رنگ) و Agaricus brunnescens (قهوه اي رنگ) سرما دوست بوده و داراي عملكرد بالايي مي باشند ولي گرنة A. bitorquis قارچ گرما دوست بوده و داراي دو حلقه مي باشد . از گونه اخير بعلت مقاومت نسبت به بيماريهاي ويروسي و قارچي جهت جلوگيري از شيوع بيماريها استفاده مي شود . مواد تشكيل دهنده كمپوست 1- مواداصلي اين مواد عبارتند ا زكاه و كلش گندم همراه با كود اسبي يا بدون آن در صورت عدم دسترسي به كاه و كلش گندم از ساقه ساير غلات مانند جو، برنج، ذرت، باگاس (تفاله نيشكر)‌كه در ساخت نئوپان و در شيشه سازي (بعلت وجود سيليس) تفاله زيتون، چاي، مواد زايد پنبه و سويا، برگ درختان موز مواد زايد نارگيل و حتي پوست تخمه آفتابگردان ميتوان استفاده كرد(هر چيزي كه سلولز دارد). (تفاله چاي حالت اسيدي دارد و حالت تخميري دارد). برنج و جو نرمتر از گندم است و نسبت به گندم سريع تجزيه ميشود و مورد استفاده قرار مي گيرد و در حقيقت مواد سلولزي زودتر از دسترس خارج مي شود . هدف اصلي از مصرف اين مواد تامين سلولز،‌همي سلولز و ليگنين مورد نياز در بستر است. اين مواد شرايط مطلوبي را براي رشد ميكروارگانيسمهاي مفيد و شرايط مناسب رشد قارچ در بستر فراهم ميكند. 2 - مكملهاي غذايي اين مواد به منظور كمك به تخمير و بهبود كيفيت كمپوست به آن افزوده ميشود مهمترين اين مكملها عبارتند از: كودهاي حيواني كه بيشتر شامل كودهاي اسبي و كودمرغي است كه اين كودها سريع تجزيه ميشود و ميزان ازت در اين كودها از 1% تا 5% متفاوت است كه علاوه بر تامين مواد غذايي در تراكم نهايي حجم كمپوست نيز موثر است. كود گاوي براي تهيه كمپوست مناسب نيست.كربوهيدراتها از مواد غذايي مانند ملاسها، دانه هاي تخمير شده غلات و جوانه هاي مالت به آساني بدست مي آيد. ملاس آن دسته از مواد قندي كه در كارخانه چغندرقند استفاده نميشود و بصورت ماده سياهرنگي خارج ميشود كه داراي قند زياد است. از ملاس براي قارچ دكمه اي براي تامين هيدرات كربن استفاده ميشود. 3 - مواد غذايي كنستانتره اين مواد غالبا در جيره غذايي حيوانات مصرف شده و شامل سبوس گندم، سبوس جو،‌پوسته هاي برنج، غلات تخمير شده و مواد غذايي حاصل از دانه هاي ذرت، سويا وحتي كنف است.اين تركيبات حاوي ازت و كربوهيدرات است و به تدريج احتياجات قارچ راتامين ميكند. ازت موجود اين مواد از 3% تا 12% تغيير ميكند. ميزان روغن و ساير املاح عناصر معدني موجود در برخي مواد كنستانتره روي ارزش غذايي و مواد ذخيره شده در قارچ اثر زيادي دارد. 4 - كودهاي ازته ازت موجود در كودهاي شيميايي مانند سولفات آمونيوم، اوره، نيترات كلسيم، نيترات ، آمونيوم و .. به سرعت آزاد شده و رشد ميكروارگانيسمهاي موجود در محيط را تسريع ميكند. 5 - املاح معدني تركيباتي مثل موريات پتاسيم و سوپر فسفات كلسيم. سولفات كلسيم هيدراته و كربنات كلسيم براي اين منظور استفاده ميشوند. كه از طريق رسوب كلوئيدهاي محلول در محيط وخنثي كردن چربيها از لزج شدن و بهم چسبيدن كمپوست جلوگيري ميكند. نكته: انتخاب هر يك از فاكتورهاي بالا در كمپوست بستگي به دو فاكتور ارزش اقتصادي و فراواني آنها دارد. منبع : پرورش قارچ، مهندس حسن حسني زاده